درسنامه آموزشی علوم و فنون ادبی (2) کلاس یازدهم ادبیات و علوم انسانی و معارف

1) غزل زیر را بخوانید و موارد خواسته شده را پاسخ دهید:

الف) ویژگی‌های شعر صائب را در غزل بررسی کنید.
قالب شعر (غزل) اولین نمود شعر صائب است. چرا که وی بع غزب‌سرایی شهره است. مضامین هنرمندانه و تازه از دیگر مختصات شعری اوست که در این غزل در قالب تصویرسازی‌های خلاقانه و هنرمندانه نمود یافته است؛ استعاره‌های پیاپی و تشبیهات فراوان ابزاری هستند که در این غزل به خدمت شاعر در آمده‌اند و مضامین را به تصویر کشیده‌اند. چنان که در بیت دوم مضمون مورد نظر خود را بسیار پیچیده مطرح نموده است.

ب) شعر را از نظر زیبایی‌شناسی تحلیل نمایید.
بیت اول جان به لب داشتن: کنایه از در زحمت و رنج فراوان بودن/ صبح‌خندان: استعاره از نوع تشخیص/ ما همچون صبح خندانیم: تشبیه گسترده/ دست و تیغ عشق: تشخیص/ زخم نمایانیم ما: تشبیه گسترده.
بیت دوم: از سیاهی بیرون نیامدن: کنایه از دائمی بودن غم/ بین «سیاهی» و «سواد» و «آب حیوان» تناسب (مراعات نظیر) وجود دارد/ آب حیوانیم ما: تشبیه
بیت سوم: دیوار حیرت: تشبیه (فشرده) چون آیینه پشت داده‌ایم: تشبیه
بیت چهارم: مصراع دوم تشبیه دارد.
بیت پنجم: خرقه از ما می‌ستاند: کنایه از این‌که ما را گمراه می‌کند/ نافه‌ی مشکین نفس: استعاره از معشوق/ زلف پریشان: نماد کثرت
بیت ششم: غزالان: استعاره از معشوق زیبارو (زیبارویان)/ زنجیر: مجاز است در معنای گرفتاری/ بین حلقه‌ی اوّل و حلقه‌ی دوم جناس تام وجود دارد./ در بند بودن: کنایه از اسیر بودن و گرفتار بودن.
بیت هفتم: کلک، مجاز از شعر است/ چراغ بزم عالم شدن: کنایه از تاثیرگذاری و زبانزدی شدن/ دائم در شبستان بودن: کنایه از گمنام و ناشناس بودن.

پ) وزن شعر را بنویسید.
وزن شعر: فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلن

2) متن زیر را از نظر زیبایی‌شناسی و ویژگی‌های فکری بررسی نمایید:

«مجموعه‌ای می‌بایست از هر دو عالم روحانی و جسمانی که هم محبّت و بندگی به کمال دارد و هم علم و معرفت به کمال دارد تا بار امانت مردانه و عاشقانه در سفت جان کشد.»

نجم‌الدّین رازی

از نظر زیبایی‌شناسی: عبارت بالا برگزیده از کتاب مرصادالعباد است که نثر بسیار زیبا و صوفیانه‌ای دارد. کاربرد آرایه‌هایی مانند تضاد (روحانی و جسمانی)، تشبیه (بار امانت) و همچنین تلمیح اشاره به آیه‌ی «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَها وَ أَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولاً» (سوره‌ی احزاب، آیه‌ی 72) بر زیبایی اثر افزوده است.
از نظر فکری: عبارت بالا بیانگر این نکتهٔ لطیف عرفانی است که انسان دو بُعد روحانی و جسمانی دارد و همین بُعد روحانی او باعث شده است که از سایر موجودات برتر باشد و لایق به دوش کشیدن امانات الهی (عشق، معرفت) شود.